Zasady ochrony sygnalistów: na czym polega ochrona według ustawy

Weronika Lesiak Avatar

3 min czytania

Biurko w biurze z zamkniętą teczką dokumentów i długopisem

Najkrócej

Ochrona sygnalistów to ustawowy zestaw gwarancji dla osoby, która zgłasza naruszenie prawa poznane w pracy: zakaz odwetu, poufność tożsamości i odpowiedzialność za naruszenie tych zasad. Zaczyna działać z chwilą zgłoszenia, o ile zgłaszający miał uzasadnione podstawy, by uznać informację za prawdziwą. Podstawą jest ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (tekst w ISAP), która wdraża dyrektywę (UE) 2019/1937. Ten serwis tylko informuje i nie przyjmuje zgłoszeń.

  • Dlaczego: ustawa wdraża dyrektywę (UE) 2019/1937.
  • Kto: osoba zgłaszająca naruszenie w kontekście pracy, także była i kandydat.
  • Warunek: uzasadnione podstawy co do prawdziwości informacji.
  • Uwaga: konsument nie jest sygnalistą; strona informacyjna, bez przyjmowania zgłoszeń.

Na czym polega ochrona

Ustawa o ochronie sygnalistów (u.o.s.) reguluje warunki objęcia ochroną, środki ochrony oraz zasady procedur zgłoszeń i działań następczych (art. 1). Sama ochrona sygnalistów składa się z trzech elementów:

  • zakaz działań odwetowych wobec osoby zgłaszającej,
  • poufność jej tożsamości,
  • odpowiedzialność za naruszenie tych zasad.

Kto jest chroniony

Chroniona jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Ten krąg obejmuje (według infor.pl):

  • pracownika,
  • osobę zatrudnioną na umowie cywilnoprawnej,
  • przedsiębiorcę,
  • stażystę i praktykanta,
  • wolontariusza,
  • funkcjonariusza.

Ochrona nie wygasa z końcem współpracy. Obejmuje osoby, które współpracę zakończyły, oraz te, które dopiero ubiegały się o pracę. Decyduje więc związek z pracą, a nie to, czy ktoś jest akurat zatrudniony.

Czy konsument jest sygnalistą?

Nie, konsument, którego prawa naruszono, nie jest sygnalistą, jeśli nie łączy go z podmiotem kontekst pracy.

Od kiedy ochrona działa i jaki warunek trzeba spełnić

Ochrona zaczyna się od chwili zgłoszenia lub ujawnienia publicznego, a nie od decyzji pracodawcy czy organu (tak opisują to infor.pl i signalo.pl). Pracodawca nie musi więc nic stwierdzić ani przyznać, by gwarancje zaczęły działać.

Warunkiem jest to, że zgłaszający miał w momencie zgłoszenia uzasadnione podstawy, by uznać informację za prawdziwą i dotyczącą naruszenia prawa. Ustawa nie bada intencji ani tzw. dobrej wiary: liczy się, czy w chwili zgłoszenia te podstawy istniały. Moim praktycznym kryterium jest pytanie, czy informacja dotyczy naruszenia z zakresu ustawy.

Zakaz odwetu: główny element ochrony

Pracodawca nie może karać za zgłoszenie, a zakaz obejmuje także próby i groźby odwetu. Katalog takich działań jest otwarty (enform.pl). Pracodawca ma przy tym obowiązek chronić sygnalistę przed odwetem. Szerzej opisują to obowiązki pracodawcy wobec sygnalistów.

Przykłady działań odwetowych z ustawy to:

  • wypowiedzenie umowy,
  • obniżenie wynagrodzenia,
  • zmiana warunków współpracy na mniej korzystne.

Pełną listę znajdziesz w opisie przykładów działań odwetowych.

Czy sygnalistę można zwolnić z pracy?

Nie z powodu zgłoszenia: wypowiedzenie umowy z tego powodu jest działaniem odwetowym. Ocena konkretnej sprawy należy do sądu, a ten tekst nie jest poradą prawną.

Ochrona nie kończy się na zakazie odwetu

Do ochrony należy też poufność tożsamości oraz odpowiedzialność za naruszenia. Kto zna dane zgłaszającego i na jakich zasadach, wyjaśnia wpis o poufności tożsamości sygnalisty. Ustawa przewiduje też odszkodowanie za odwet i odpowiedzialność za utrudnianie zgłoszeń. Zasady te opisuje osobno tekst o odszkodowaniu za odwet.

Co chroni, a czego nie

Ochrona nie obejmuje informacji spoza zakresu ustawy ani zgłoszeń złożonych bez uzasadnionych podstaw. Zakres naruszeń objętych ustawą wyjaśnia wpis o tym, co może zgłosić sygnalista. Drogę zgłoszenia sygnalista wybiera sam: wewnętrzną, zewnętrzną albo przez ujawnienie publiczne.

Ten serwis nie jest kanałem zgłoszeń. Nie przesyłaj tu danych ani opisów naruszeń. W sprawie własnego zgłoszenia skontaktuj się bezpośrednio z właściwą instytucją albo z Rzecznikiem Praw Obywatelskich.

Weronika Lesiak Avatar