Najkrócej
Nie. Sygnalista zgłasza naruszenie prawa w trybie ustawy z 14 czerwca 2024 r., a „donosiciel” nie jest pojęciem prawnym. O ochronie decyduje nie etykieta, lecz to, czy w chwili zgłoszenia osoba miała uzasadnione podstawy, by uznać informację za prawdziwą.
- Podstawa: ustawa z 14.06.2024, Dz.U. 2024 poz. 928, w mocy od 25.09.2024
- Warunek: uzasadnione podstawy, nie czystość motywów
- Granica: świadome fałszywe zgłoszenie podlega karze
- Droga: pracodawca, organ publiczny albo ujawnienie publiczne
Czym sygnalista różni się od donosiciela?
Różnicę między sygnalistą a donosicielem widać w pięciu kryteriach: celu, drodze zgłoszenia, podstawie prawnej, ochronie i skutkach fałszu.
| Kryterium | Sygnalista | Donosiciel (znaczenie potoczne) |
|---|---|---|
| Cel | ujawnienie naruszenia prawa | własna korzyść lub szkoda innej osoby |
| Droga zgłoszenia | kanał wewnętrzny, zewnętrzny albo ujawnienie publiczne | brak ustalonej drogi |
| Podstawa prawna | ustawa z 14.06.2024 | brak definicji w ustawie |
| Ochrona | przed działaniami odwetowymi, gdy były uzasadnione podstawy | brak |
| Skutki fałszu | odpowiedzialność karna za świadomie nieprawdziwe zgłoszenie | brak odrębnych przepisów |
Oceniając cudze lub własne zgłoszenie, patrzę na jego treść i drogę, którą trafiło do adresata, a nie na to, jak ktoś je nazwie w rozmowie.
Kim jest sygnalista według ustawy?
Sygnalistą jest osoba fizyczna, która zgłasza albo ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Liczy się więc to, skąd osoba wie o naruszeniu: z wykonywanej pracy lub współpracy z firmą, a nie z plotki spoza tego środowiska. Katalog naruszeń objętych ustawą opisuje strona o tym, co może zgłosić sygnalista.
Skąd skojarzenie sygnalisty z donosicielem?
Z doświadczeń historycznych: w czasie zaborów i w XX wieku za przekazywanie informacji, także fałszywych, bywała nagroda. Tak skojarzenie wyjaśnia whistleblowing.com.pl. Słowo „donosiciel” niesie więc pamięć o systemach, w których informacja służyła władzy, a nie prawu.
Motywacje sygnalistów bywają zróżnicowane: niezgoda na niesprawiedliwość, troska o dobro wspólne, chęć poprawy sytuacji w pracy. Nie każdy zgłaszający kieruje się wyłącznie interesem publicznym. Ustawa tego nie wymaga, bo ochronę opiera na podstawach zgłoszenia.
Co mówi o tym ustawa, a co dyrektywa?
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. wymusiła ochronę osób zgłaszających naruszenia prawa UE. Państwa członkowskie miały ją wdrożyć do 17 grudnia 2021 r. W Polsce robi to ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928), która weszła w życie 25.09.2024 r. (ISAP).
Teksty z lat 2018–2021 opisują ją jeszcze jako projekt, a termin z 2021 r. podają czasem jako początek obowiązywania dyrektywy. Dziś odpowiedź na spór „sygnalista czy donosiciel” jest w obowiązującym prawie. Zakres i krąg osób objętych ochroną opisuje strona o ochronie sygnalistów.

Kiedy ochrona sygnalisty nie obowiązuje?
Gdy zgłaszający nie miał uzasadnionych podstaw, by uznać informację za prawdziwą. Ustawa nie bada czystości motywów, tylko to, co zgłaszający wiedział i na czym opierał przekonanie w chwili zgłoszenia. Dobra wiara oznacza tu właśnie uzasadnione podstawy do uznania informacji za prawdziwą.
- Ochrona przysługuje, gdy były podstawy sądzić, że informacja jest prawdziwa i dotyczy naruszenia prawa.
- Zgłoszenie lub ujawnienie publiczne wbrew wiedzy, że naruszenia nie było, jest karalne: grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat.
Granica między sygnalistą a zgłaszającym fałszywie leży więc w wiedzy o fałszu, nie w słowie „donosiciel”. Przed zgłoszeniem oceniam własne podstawy: skąd mam informację, czy widziałam dokumenty lub zdarzenie sama, czy znam to z drugiej ręki i jak pewne są fakty.
Czy sygnalista może zgłosić anonimowo i czy jest jawny?
Ustawa dopuszcza zgłoszenia anonimowe w ograniczonym zakresie, a tożsamość zgłaszającego podlega poufności. To dwie różne rzeczy: anonimowość oznacza brak danych w zgłoszeniu, poufność oznacza, że znane dane są chronione. Szczegóły opisuje strona o zgłoszeniu anonimowym.
Czy sygnalista może zostać zwolniony?
Nie. Ustawa zakazuje odwetu wobec sygnalisty, w tym rozwiązania stosunku pracy z powodu zgłoszenia. Pełny opis działań odwetowych i skutków dla pracodawcy znajdziesz na stronie o ochronie przed odwetem.
Czy sygnalista otrzymuje wynagrodzenie?
Nie. Ustawa nie przewiduje nagrody ani wynagrodzenia za samo zgłoszenie. To kolejna różnica wobec historycznego donosiciela, nagradzanego za informacje.
Gdzie sygnalista może zgłosić naruszenie?
Do pracodawcy, do organu publicznego albo publicznie przez ujawnienie. Kanał wewnętrzny jest zwykle pierwszym adresatem, ale ustawa nie nakazuje od niego zaczynać. Starsze opracowania, na przykład z 2018 r., wskazują jako prawidłowy adres tylko przełożonego lub komórkę wewnętrzną, a stan prawny z 2024 r. dopuszcza też zgłoszenie poza firmą. To właśnie ustalona droga odróżnia zgłoszenie od donosu. Informacje o organach i sytuacjach, w których kieruje się do nich zgłoszenie, zawiera strona o zgłoszeniu zewnętrznym.
Serwis ma charakter wyłącznie informacyjny: nie przyjmuje zgłoszeń i nie udziela porad indywidualnych, więc nie przesyłaj tu opisów naruszeń ani danych. W swojej sprawie zwróć się bezpośrednio do właściwej instytucji albo do Rzecznika Praw Obywatelskich.

