Dyrektywa o ochronie sygnalistów (UE) 2019/1937 w skrócie

Katarzyna Wolska Avatar

3 min czytania

Pusty biuronowy open space w pochmurny poranek

Najkrócej

Dyrektywa (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. ustala unijne minimum ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Pracodawców w Polsce wiąże jednak nie ona, tylko ustawa z 14 czerwca 2024 r. Dyrektywa wymaga od państw kanałów zgłoszeń w firmach od 50 pracowników.

  • Dlaczego: chroni zgłaszających przed odwetem i wymaga kanałów zgłoszeń
  • Liczby: termin wdrożenia 17 grudnia 2021 r.; próg 50 pracowników
  • Jak: państwa wdrażają ją ustawami krajowymi
  • Uwaga: wiąże pracodawcę ustawa, nie sama dyrektywa

Czym jest dyrektywa o ochronie sygnalistów?

Dyrektywa o sygnalistach to dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. Chroni osoby, które zgłaszają naruszenia prawa Unii, przed działaniami odwetowymi. Opublikowano ją w Dz.Urz. UE L 305 (tekst w bazie EUR-Lex).

Sygnalista to osoba zgłaszająca naruszenie prawa, o którym dowiedziała się w kontekście związanym z pracą. Dyrektywa wymaga od państw członkowskich, by zapewniły takim osobom kanały zgłoszeń wewnętrzne i zewnętrzne oraz ochronę. Potocznie nazywa się ją też „dyrektywą o ochronie praw sygnalistów”.

Kogo i co obejmuje dyrektywa?

Dyrektywa chroni osoby, które informacje o naruszeniach uzyskały w kontekście związanym z pracą. Zakres podmiotowy wyznacza art. 4. Obejmuje on:

  • pracowników, w tym w rozumieniu art. 45 ust. 1 TFUE,
  • osoby prowadzące działalność na własny rachunek (art. 49 TFUE),
  • wspólników i członków organów,
  • wolontariuszy,
  • stażystów.

Przedmiotem zgłoszeń są naruszenia prawa Unii, więc nie każdy spór w miejscu pracy mieści się w dyrektywie. Ustawa krajowa może katalog określić inaczej: w polskiej ustawie po poprawkach Senatu wykreślono z niego prawo pracy, co opisuje osobny wpis o zakresie zgłoszeń.

Co dyrektywa nakłada na państwa i firmy?

Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia do prawa krajowego trzech rzeczy: kanałów zgłoszeń wewnętrznych, kanałów zgłoszeń zewnętrznych i ochrony przed odwetem. Przeniesienie dyrektywy do prawa krajowego nazywa się transpozycją albo implementacją. Terminy wdrożenia zbiera tabela:

Kto Termin
Państwa członkowskie (transpozycja) 17 grudnia 2021 r.
Podmioty prywatne zatrudniające 50–249 osób (kanały wewnętrzne) 17 grudnia 2023 r.

Obowiązek kanału wewnętrznego dotyczy przedsiębiorstw od 50 pracowników. Mniejsze z nich w tym przedziale dostały odroczenie. Szczegóły progów wyjaśnia wpis o tym, od ilu pracowników procedura jest obowiązkowa.

Dyrektywa ustanawia normę minimalną:

  • państwa mogą utrzymać lub przyjąć przepisy korzystniejsze dla zgłaszającego,
  • transpozycja nie może obniżyć dotychczasowego poziomu ochrony.

Związek dyrektywy z RODO to odrębny temat.

Czy dyrektywa obowiązuje bezpośrednio?

Co do zasady nie. Dyrektywa nie jest rozporządzeniem: nie stosuje się jej wprost i wymaga ustawy krajowej, która dopiero nakłada obowiązki na firmy.

Wyjątkiem jest bezpośredni skutek dyrektywy. Wymaga on m.in. braku wdrożenia po upływie terminu oraz jasnego, precyzyjnego i bezwarunkowego przepisu, który przyznaje uprawnienia jednostkom. Skutek ten dotyczy relacji obywatel–państwo, a nie osób prywatnych. Prywatny pracodawca nie odpowiada więc za brak wdrożenia, bo ten obciąża państwo.

Jak dyrektywa łączy się z polską ustawą?

Dyrektywę wdraża ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928, według ISAP). Od wejścia w życie (data w tabeli) to ona wiąże pracodawców, a dyrektywa pozostaje jej tłem. Ogólny obraz daje wpis ochrona sygnalistów w Polsce.

Zdarzenie Data
Przyjęcie dyrektywy 23 października 2019 r.
Termin wdrożenia dla państw 17 grudnia 2021 r.
Uchwalenie ustawy 23 maja 2024 r.
Podpis Prezydenta 19 czerwca 2024 r.
Wejście ustawy w życie 25 września 2024 r.

Gdzie sprawdzić dalsze szczegóły?

Podstawę prawną i zakres opisuje wpis ustawa o ochronie sygnalistów, progi i podmioty zobowiązane wyjaśnia tekst kogo obowiązuje ustawa, a daty i okresy dostosowania znajdziesz we wpisie kiedy ustawa weszła w życie. Serwis ma charakter informacyjny, nie przyjmuje zgłoszeń i nie udziela porad indywidualnych. W sprawie konkretnego naruszenia skontaktuj się bezpośrednio z właściwą instytucją albo z Rzecznikiem Praw Obywatelskich.

Katarzyna Wolska Avatar